Khởi động đề tài xây dựng bộ công cụ “made in Việt Nam” mô phỏng xâm nhập mặn phục vụ phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long

Hội thảo nhằm giới thiệu tổng thể đề tài, công bố các nội dung và phương pháp nghiên cứu chủ đạo, đồng thời là diễn đàn khoa học để trao đổi, lấy ý kiến đóng góp, qua đó thống nhất các định hướng quan trọng cho quá trình triển khai trong thời gian tới.

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS. Trần Quốc Bình, Phó Hiệu trưởng Trường ĐHKHTN, nhấn mạnh xâm nhập mặn hiện đang là một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhất tại Việt Nam, đặc biệt ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long – vùng kinh tế trọng điểm về nông nghiệp và thủy sản của cả nước. Hiện tượng này không chỉ gây suy giảm năng suất cây trồng, nuôi trồng thủy sản mà còn tác động sâu rộng tới hạ tầng, sinh kế và đời sống của hàng triệu người dân. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nước biển dâng và chế độ dòng chảy ngày càng biến động, việc phát triển các công cụ tính toán, dự báo khoa học hiện đại, có độ tin cậy cao là yêu cầu cấp thiết để hỗ trợ công tác quản lý và ra quyết định.

Với bề dày gần 70 năm truyền thống trong nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng khoa học trong các lĩnh vực Toán học, Cơ học, Tin học, Khí tượng – Thủy văn và Tài nguyên nước, Trường ĐHKHTN xác định các đề tài khoa học ứng dụng, gắn với những bài toán lớn của thực tiễn đất nước như xâm nhập mặn, là trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển khoa học – công nghệ, đặc biệt trong khuôn khổ Chương trình nghiên cứu Toán ứng dụng.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, đề tài ĐTĐLCN.07/25 được triển khai với mục tiêu phát triển bộ công cụ và mô hình toán hai chiều mô phỏng quá trình xâm nhập mặn; đồng thời xây dựng công cụ đánh giá tác động của xâm nhập mặn tới nuôi trồng thủy sản và một số cây trồng chủ lực vùng ven biển. Các mô hình sẽ được tích hợp thành hệ thống phần mềm 1D–2D có tích hợp GIS, áp dụng thử nghiệm tại Đồng bằng sông Cửu Long, qua đó cung cấp cơ sở khoa học phục vụ thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới phát triển bền vững khu vực.

Giới thiệu chi tiết về đề tài, PGS.TS. Trần Ngọc Anh, Chủ nhiệm đề tài, cho biết các sự kiện xâm nhập mặn nghiêm trọng trong các năm 2016 và 2020 đã gây ra những thiệt hại rất lớn cho Đồng bằng sông Cửu Long. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, những kịch bản tương tự hoàn toàn có khả năng tiếp diễn trong tương lai. Tuy nhiên, hiện nay phần lớn các công cụ mô phỏng, dự báo xâm nhập mặn đang được sử dụng tại Việt Nam là các phần mềm nhập ngoại, đóng gói, khó can thiệp, thiếu linh hoạt và chưa phản ánh đầy đủ những đặc thù rất phức tạp của hệ thống sông – kênh rạch và công trình điều tiết ở Đồng bằng sông Cửu Long. Đặc biệt, các công cụ này chủ yếu mới dừng lại ở mô phỏng xâm nhập mặn, chưa tích hợp đầy đủ việc đánh giá tác động kinh tế – xã hội.

Trên nền tảng các nghiên cứu lâu dài của GS.TS. Nguyễn Hữu Dư, Thư ký đề tài, nhóm nghiên cứu đặt mục tiêu xây dựng một bộ công cụ “của người Việt”, mã nguồn mở, cho phép cộng đồng khoa học tiếp tục phát triển, đồng thời đánh giá được không chỉ hiện tượng xâm nhập mặn mà cả tác động của nó tới sản xuất và đời sống xã hội, qua đó hỗ trợ hiệu quả cho công tác hoạch định chính sách. Đề tài đã được Bộ Khoa học và Công nghệ phê duyệt triển khai trong thời gian 36 tháng (12/2025 – 11/2028) trong khuôn khổ Chương trình Toán ứng dụng.

Đề tài có sự tham gia của các nhà khoa học đến từ Khoa Khí tượng, Thủy văn và Hải dương học, Khoa Toán – Cơ – Tin học (Trường ĐHKHTN), cùng các đơn vị phối hợp quan trọng như Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, đơn vị đang trực tiếp quản lý hệ thống quan trắc khí tượng – thủy văn và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Tại hội thảo, TS. Lê Ánh Hạ, Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN TP.HCM, đã trình bày phương pháp thể tích hữu hạn cho bài toán thủy động lực học và xâm nhập mặn hai chiều, làm rõ cơ sở khoa học cho việc xây dựng mô hình.

Phần thảo luận nhận được nhiều ý kiến chuyên sâu từ các chuyên gia và nhà quản lý. PGS.TS. Nguyễn Kiên Dũng, Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam, đánh giá cao năng lực của nhóm nghiên cứu, đồng thời đề xuất cần xây dựng sơ đồ tính toán hợp lý để kết hợp mô hình 1D–2D, phù hợp với đặc thù hệ thống sông và công trình điều tiết ở Đồng bằng sông Cửu Long.

PGS.TS. Nguyễn Bá Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, gợi mở hướng tiếp cận các mô hình ba chiều. Nhiều ý kiến khác cũng nhấn mạnh nhu cầu đánh giá các kịch bản xâm nhập mặn, so sánh ưu điểm của mô hình mới với các công cụ hiện có, cũng như yêu cầu phát triển phần mềm thân thiện, dễ sử dụng và có khả năng mở rộng sang các khu vực khác.

Đại diện các đơn vị quản lý, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Hà, Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, khẳng định sẵn sàng phối hợp, cung cấp dữ liệu và kỳ vọng đề tài sẽ cho ra đời một sản phẩm khoa học – công nghệ “made in Việt Nam” có giá trị ứng dụng cao.

ThS. Phạm Hồ Quốc Tuấn, Phó Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, đại diện tổ chức phối hợp chia sẻ mong muốn phát triển bộ công cụ mô hình có thể điều khiển được thông số cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long có địa hình, hình thái sông phức tạp.

Ông Lê Ngọc Quyền, Phó Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Bắc Bộ đánh giá kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là công cụ phục vụ đắc lực cho Đồng bằng sông Cửu Long.

Bà Trần Thùy Nhung, đại diện Viện Khoa học Tài nguyên nước, chia sẻ Viện đã thực hiện các nghiên cứu về hàm thiệt hại đối với một số loại cây trồng; trong đó cây ăn trái tại Long An và Trà Vinh có giá trị kinh tế cao, còn tại Cà Mau chủ yếu là cây dừa với giá trị thấp hơn và bày tỏ sự vui mừng và kỳ vọng đề tài có thể kế thừa các kết quả từ các nghiên cứu trước đây, đồng thời mong muốn nhận được sự chia sẻ thông tin và phối hợp từ các cơ quan liên quan.

PGS.TS Nguyễn Kiên Dũng, chuyên gia cao cấp Hội Đập lớn và Phát triển Nguồn nước Việt Nam khuyến nghị việc đánh giá cần đặt trong bối cảnh mạng lưới thủy lực có tính phức tạp của mạng lưới sông và công trình, hệ thống Đồng bằng sông Cửu Long chằng chịt.

Kết thúc hội thảo, nhóm thực hiện đề tài ghi nhận các ý kiến đóng góp quý báu và cam kết sẽ tiếp thu, điều chỉnh, hoàn thiện nội dung nghiên cứu nhằm bảo đảm đề tài được triển khai hiệu quả, đúng mục tiêu và đạt chất lượng khoa học cao. Hội thảo khởi động không chỉ đánh dấu bước khởi đầu quan trọng của một nhiệm vụ khoa học lớn, mà còn mở ra kỳ vọng về những công cụ dự báo, đánh giá xâm nhập mặn hiện đại, góp phần phục vụ phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.