Nâng cao năng lực dự báo lũ và vận hành hồ chứa: Bước đi chiến lược trong hợp tác khoa học Việt Nam - Hoa Kỳ

Sự kiện diễn ra từ ngày 15/6 đến ngày 19/6/2026, do Khoa Khí tượng Thuỷ văn và Hải dương học, Trường ĐHKHTN - ĐHQGHN phối hợp cùng các đối tác Hoa Kỳ bao gồm: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Bộ Nội địa Hoa Kỳ, Quân đoàn Công binh Hoa Kỳ và Tổ chức Eyes on Earth, Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) thực hiện.

Áp lực từ thiên tai và yêu cầu cấp bách từ thực tiễn

Việt Nam hiện đang phải đối mặt với nguy cơ lũ lụt ngày càng gia tăng do các trận mưa cực đoan, ảnh hưởng của bão và những thách thức lớn trong việc nắm bắt lượng mưa ở các khu vực thượng nguồn thiếu thốn dữ liệu quan trắc. Bên cạnh đó, việc thiếu nhận thức toàn diện về quản lý nguồn nước thượng nguồn xuyên biên giới cũng đặt ra những rủi ro lớn cho an ninh nguồn nước và sự ổn định kinh tế - xã hội. Thực tế này đòi hỏi một công tác quản lý rủi ro lũ lụt hiệu quả, tích hợp các bản tin dự báo thời tiết độ phân giải cao với mô hình hóa thủy văn phân tán và hệ thống vận hành hồ chứa linh hoạt.

Nhận thức rõ tầm quan trọng của vấn đề, tích hợp công nghệ khoa học vào quản lý thiên tai đã trở thành ưu tiên hàng đầu của Việt Nam. Kết luận gần đây của Ban Bí thư Trung ương Đảng đã nhấn mạnh yêu cầu phải hiện đại hóa hệ thống giám sát thiên tai, tăng cường ứng dụng công nghệ viễn thám, quan trắc vệ tinh và công nghệ số để nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm. Đồng thời, việc thực thi Luật Tài nguyên nước năm 2023 cũng đặt ra đòi hỏi nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên nước mặt, quy hoạch lưu vực sông và cải thiện giám sát tài nguyên nước.

Trong bối cảnh đó, sự hợp tác kỹ thuật với các cơ quan sở hữu chuyên môn sâu rộng của Hoa Kỳ như NASA và tổ chức Eyes on Earth được đánh giá là giải pháp phù hợp để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược này.

Từ giám sát cơ bản đến dự báo chủ động

Phát biểu tại phiên khai mạc, PGS.TS. Ngạc An Bang - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên khẳng định, nguy cơ lũ lụt do biến đổi khí hậu và sự phức tạp của quản lý nước xuyên biên giới là những thách thức lớn của thời đại. Sự liên tục của chuỗi hội thảo là minh chứng cho mối quan hệ đối tác khoa học ngày càng bền chặt giữa Mỹ và Việt Nam trong lĩnh vực tài nguyên nước.

PGS.TS. Ngạc An Bang chia sẻ: "Hành trình hợp tác của chúng ta bắt đầu vào tháng 12 năm 2024, ngay sau một cơn bão nhiệt đới khủng khiếp – Bão Yagi. Khi đó, cùng với Trung tâm Stimson và Tổ chức Eyes on Earth, chúng ta đã tổ chức hội thảo đầu tiên, xây dựng thành công nền tảng hợp tác trao đổi và tập huấn, tăng cường năng lực về giám sát hệ thống đập tại lưu vực sông Hồng.

Đến hôm nay, hội thảo lần thứ hai này sẽ đưa chúng ta tiến thêm một bước quan trọng: Chuyển từ giám sát cơ bản sang dự báo chủ động và quản lý hồ chứa thích ứng. Mục tiêu cốt lõi là trang bị cho các nhà khoa học và nhà hoạch định chính sách Việt Nam những kiến thức, công cụ tiên tiến nhất để tối ưu hóa công việc."

Nguồn lực toàn cầu góp phần giải quyết bài toán địa phương

Đại diện cho Chương trình Chuyên gia về Nước của Đại sứ quán Hoa Kỳ (AWEP), bà Claire Elizabeth Shields (Bộ Nội địa Hoa Kỳ) nhấn mạnh, các sự kiện lũ lụt cực đoan và thách thức nguồn nước xuyên biên giới không chỉ là vấn đề môi trường, mà còn tác động trực tiếp đến quản trị, tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội toàn cầu.

Chương trình AWEP do Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ tài trợ và Bộ Nội địa Hoa Kỳ thực hiện nhằm huy động các chuyên gia đầu ngành từ chính phủ, khu vực tư nhân, các tổ chức phi chính phủ và giới học thuật để hỗ trợ kỹ thuật ngắn hạn, chuyên sâu theo yêu cầu từ các đại sứ quán.

Bà Claire Elizabeth Shields phát biểu: “Các chương trình của AWEP có tính linh hoạt và đáp ứng nhanh chóng các yêu cầu từ giám sát chất lượng nước, quản lý lưu vực cho đến phân tích dữ liệu nhằm tăng cường năng lực quản lý tại địa phương. Bằng cách kết nối giới học thuật, các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia thực tiễn của hai nước, chúng tôi kỳ vọng mang những kiến thức khoa học tốt nhất để giải quyết thách thức cấp bách tại Việt Nam."

Được biết, kể từ khi khởi động vào năm 2018, chương trình AWEP đã hỗ trợ hơn 50 quốc gia và triển khai hơn 100 chuyên gia trên toàn cầu.

Kỳ vọng đột phá từ công nghệ vận hành hồ chứa mới

Hội thảo hướng tới việc nâng cao năng lực kỹ thuật toàn diện cho đội ngũ chuyên gia Việt Nam thông qua các mục tiêu và kết quả dự kiến cụ thể:

• Làm chủ công nghệ tiên tiến: Cải thiện kiến thức về các phương pháp dự báo lũ lụt tiên tiến; nâng cao khả năng khai thác dữ liệu lượng mưa từ vệ tinh tại các vùng thượng nguồn thiếu thông tin quan trắc.
• Tiếp cận tư duy quản lý mới: Trang bị kiến thức chuyên sâu về mô hình hóa thủy văn và các phương pháp vận hành hồ chứa thích ứng; tích hợp hiệu quả bản tin dự báo khí tượng vào quá trình ra quyết định.
• Thí điểm giải pháp hiện đại: Xác định các ứng dụng thí điểm tiềm năng cho phương pháp vận hành hồ chứa dựa trên thông tin dự báo (FIRO) tại Việt Nam, tiến tới triển khai thực tế.
• Hợp tác bền vững: Thúc đẩy trao đổi kỹ thuật giữa các tổ chức hai nước, thắt chặt hợp tác khoa học trong xây dựng khả năng phục hồi kinh tế trước thời tiết khắc nghiệt và tạo nền tảng cho các dự án nghiên cứu chung trong tương lai.

Hội thảo và Tập huấn nâng cao năng lực về dự báo lũ và vận hành hồ chứa tại Việt Nam không chỉ là một khóa đào tạo kỹ thuật ngắn hạn, mà còn là bước đi chiến lược mang tính thực tiễn cao. Bằng việc kết nối trực tiếp các nguồn lực khoa học hàng đầu thế giới với giới học thuật và các nhà hoạch định chính sách Việt Nam, sự kiện mong muốn góp phần cho việc đặt nền móng vững chắc cho những thay đổi căn bản trong công tác quản lý rủi ro thiên tai tại nước ta.

Những kiến thức tiếp thu được từ hội thảo, cùng triển vọng triển khai các dự án thí điểm về vận hành hồ chứa theo dự báo (FIRO) và các nghiên cứu chung trong tương lai, được kỳ vọng sẽ tạo ra "lá chắn" công nghệ hiệu quả. Qua đó, giúp nâng cao năng lực ứng phó chủ động cho Việt Nam, giảm thiểu tối đa rủi ro từ thiên tai cực đoan và xây dựng khả năng phục hồi kinh tế - xã hội bền vững trước những biến động khôn lường của khí hậu.