Sáng ngày 04/12/2025, tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐHKHTN), ĐHQGHN, các nhà khoa học hàng đầu trong nước và quốc tế đã cùng tham dự Hội thảo khoa học “Ảnh hưởng của các hình thức sử dụng đất và biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học, chức năng thụ phấn và hiệu quả kiểm soát sinh vật gây hại”. Hội thảo do Trường ĐHKHTN, ĐHQGHN tổ chức phối hợp với Quỹ Giải thưởng VinFuture tổ chức. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt với những biến đổi môi trường ngày càng rõ nét và phức tạp, đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ, liên ngành và xuyên biên giới.
Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS. Phan Tuấn Nghĩa, Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học Đào tạo, Trường ĐHKHTN, nhấn mạnh: sự suy giảm nhanh chóng của đa dạng sinh học, tốc độ biến đổi khí hậu gia tăng và mất ổn định hệ sinh thái đang trở thành những mối đe dọa lớn đối với nhân loại. Những biến động này xuất hiện từ quy mô toàn cầu nhưng tác động sâu sắc tới từng quốc gia, từng cộng đồng - trong đó có Việt Nam.
Với vị thế là một trong những quốc gia dễ tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu, đặc biệt tại các vùng đồng bằng và ven biển, Việt Nam đang đối diện với nhiều hệ lụy liên quan đến nông nghiệp, an ninh lương thực, sức khỏe cộng đồng và bảo tồn thiên nhiên. Việc nghiên cứu và ứng phó sớm là yêu cầu cấp thiết, mang tính chiến lược lâu dài.
Chính vì vậy, sáng kiến của VinFuture trong việc đồng hành cùng Trường ĐHKHTN tổ chức hội thảo được đánh giá là đóng góp quan trọng nhằm thúc đẩy tri thức khoa học đóng vai trò dẫn đường cho chính sách và thực tiễn.
Những góc nhìn khoa học liên kết chặt chẽ về môi trường, sinh thái và sức khỏe
Hội thảo gồm ba báo cáo chính, mỗi báo cáo tiếp cận vấn đề từ một lát cắt khác nhau, nhưng khi đặt cạnh nhau đã tạo nên một bức tranh tổng thể, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa sử dụng đất, biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học và sức khỏe con người.
Trong báo cáo mở đầu, GS. Ingolf Steffan-Dewenter, đến từ Trường Đại học Würzburg (Đức), đã phân tích tác động đồng thời của mất sinh cảnh, thâm canh nông nghiệp và biến đổi khí hậu đối với đa dạng côn trùng - nhóm sinh vật đảm nhiệm hai chức năng hệ sinh thái quan trọng: thụ phấn và kiểm soát sinh vật gây hại tự nhiên.
Từ các nghiên cứu đa dạng sinh học và thực nghiệm tại nhiều loại hình cảnh quan, GS. Ingolf Steffan-Dewenter cho thấy sự suy giảm côn trùng không chỉ làm suy yếu các dịch vụ hệ sinh thái then chốt, mà còn ảnh hưởng trực tiếp tới năng suất và tính bền vững của sản xuất nông nghiệp. Dữ liệu trên các gradient độ cao cho thấy rõ tác động của nhiệt độ và lượng mưa - những yếu tố biến đổi mạnh dưới kịch bản khí hậu tương lai.
GS. Ingolf Steffan-Dewenter nhấn mạnh nhu cầu chuyển đổi quản lý cảnh quan theo hướng thích ứng để bảo vệ các chức năng hệ sinh thái dựa trên tự nhiên.
Bám sát nội dung của báo cáo đầu tiên, phần trình bày của PGS.TS. Lê Đức Minh, Khoa Môi trường, Trường ĐHKHTN, tập trung vào một lát cắt cụ thể hơn: tác động của khí hậu lên phân bố loài tại Việt Nam, đặc biệt ở các vùng núi - nơi tập trung nhiều loài quý hiếm và đặc hữu.
Thông qua các mô hình phân bố loài (species distribution models), nhóm nghiên cứu của PGS.TS. Lê Đức Minh cho thấy nhiều loài sinh vật quan trọng có nguy cơ mất sinh cảnh lớn trong các kịch bản khí hậu tương lai. Những biến động này sẽ xảy ra mạnh nhất ở các vùng núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ - nơi đang phải đối mặt đồng thời với biến đổi khí hậu và áp lực sử dụng đất.
Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách bảo tồn, từ đó hỗ trợ cộng đồng địa phương thích ứng và bảo vệ nguồn tài nguyên sinh học.
Đóng vai trò kết nối hai báo cáo trước, nghiên cứu của TS. Dương Văn Cường, Khoa Sinh học, Trường ĐHKHTN, cho thấy sử dụng đất và thay đổi cảnh quan không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học hoang dã mà còn tác động trực tiếp tới cấu trúc quần xã muỗi - nhóm sinh vật có thể truyền nhiều bệnh nguy hiểm cho con người.
Dựa trên dữ liệu thực địa tại các hệ sinh thái nông nghiệp và vùng ven đô Hà Nội, kết hợp với mã vạch ADN và mô hình hoá phân bố loài, nghiên cứu chỉ ra rằng quá trình đô thị hoá và chuyển đổi mục đích sử dụng đất có thể làm tăng nguy cơ bùng phát các bệnh truyền qua muỗi.
Điều này khẳng định mối liên hệ chặt chẽ giữa biến đổi môi trường, đa dạng sinh học, sức khỏe hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng - yếu tố thường bị đánh giá thấp trong các thảo luận về biến đổi khí hậu.
Ba báo cáo với ba góc tiếp cận khác nhau đã hòa quyện thành một thông điệp chung: biến đổi khí hậu và sử dụng đất là những động lực mạnh mẽ định hình lại sự sống, từ đa dạng côn trùng, phân bố loài, đến nguy cơ dịch bệnh.
Hội thảo thu hút sự quan tâm và tham dự của nhiều giảng viên, nhà khoa học và sinh viên Trường ĐHKHTN
Để ứng phó với các thách thức liên ngành này, khoa học cần tiếp tục đóng vai trò trung tâm, đồng thời sự hợp tác giữa các cơ sở nghiên cứu như Đại học Würzburg (Đức) và Trường ĐHKHTN, sẽ là nguồn lực quan trọng cho tiến trình tìm kiếm các giải pháp dựa trên bằng chứng.
Các bạn sinh viên cùng các nhà khoa học, lãnh đạo Nhà trường chụp ảnh lưu niệm khi tham dự Hội thảo
Thông qua hội thảo, các chuyên gia từ Đại học Würzburg và Trường ĐHKHTN đã có cơ hội trao đổi chuyên môn sâu, định hướng các nghiên cứu chung và mở ra triển vọng hợp tác nhằm đóng góp vào các giải pháp dựa trên khoa học cho sự phát triển bền vững.
Buổi gặp mặt và trao đổi giữa lãnh đạo Trường ĐHKHTN với GS. Ingolf Steffan-Dewenter, đến từ Trường Đại học Würzburg (Đức) bên lề Hội thảo
Hội thảo khép lại với kỳ vọng rằng những trao đổi hôm nay sẽ mở ra các hướng nghiên cứu sâu rộng hơn, cũng như những chương trình hợp tác hiệu quả nhằm bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì các dịch vụ hệ sinh thái và bảo đảm phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu nhiều biến động.