Hội thảo năm nay mang ý nghĩa đặc biệt khi diễn ra trong năm kỷ niệm 70 năm truyền thống Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và 60 năm truyền thống đào tạo của Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học (1966-2026) đồng thời kỷ niệm ngày truyền thống ngành KTTV - 3/10. Đây cũng là dịp để Khoa nhìn lại chặng đường đào tạo, nghiên cứu và phát triển, đồng thời thúc đẩy những định hướng mới nhằm chuyển hóa các kết quả nghiên cứu chuyên sâu thành những sản phẩm khoa học công nghệ có tính ứng dụng cao, đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thiên tai cực đoan ngày càng phức tạp.
Về phía các cơ quan đối tác có sự hiện diện của đại diện Cục Khí tượng Thủy văn - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Trung tâm dự báo KTTV Quốc gia, Viện KH Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển, Trường ĐH Tài nguyên và Môi trường Hà Nội.
Đặc biệt, Hội thảo đã tiếp đón Phó Giáo sư Boris Galperin, Trường Khoa học Biển, Đại học Nam Florida (University of South Florida, Hoa Kỳ), trình bày báo cáo keynote trong phiên toàn thể.
Từ tính liên thông của hệ thống Trái đất đến yêu cầu tích hợp liên ngành
Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Tiền Giang nhấn mạnh tính liên thông chặt chẽ giữa khí quyển, sông ngòi và đại dương. Mưa hình thành trong khí quyển trở thành dòng chảy và lũ trên lưu vực; nước và vật chất từ sông đổ ra biển, trong khi gió mùa, thủy triều và hoàn lưu ven bờ tiếp tục chi phối các quá trình ở khu vực ven biển.
Theo PGS.TS. Nguyễn Tiền Giang, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nước biển dâng và thiên tai cực đoan ngày càng phức tạp, những bài toán thực tiễn không thể được giải quyết trọn vẹn từ góc nhìn của một ngành khoa học đơn lẻ. Vì vậy, tích hợp khí tượng, thủy văn và hải dương học không chỉ phù hợp với bản chất của khoa học Trái đất mà còn đáp ứng yêu cầu thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Chương trình Hội thảo cho thấy rõ hướng tiếp cận này khi các nghiên cứu được kết nối từ nền tảng lý thuyết về dòng chảy rối và sóng trong dòng chảy địa vật lý đến những bài toán cụ thể của Việt Nam như hạn hán chớp nhoáng, dự báo lũ, biến động dòng nước sông Hồng tại Vịnh Bắc Bộ, tác động của khí hậu tới sức khỏe cộng đồng hay sự thay đổi dòng chảy cơ sở dưới tác động của điều tiết thủy điện.
Đáng chú ý, một số kết quả nghiên cứu được trình bày tại Hội thảo cho thấy tiềm năng rõ nét trong việc chuyển hóa tri thức khoa học thành các công cụ phục vụ dự báo, cảnh báo sớm và hỗ trợ ra quyết định. Chẳng hạn, trong nghiên cứu dự báo lũ ngắn hạn trên lưu vực sông Mã, việc tích hợp dữ liệu radar với mô hình dự báo thời tiết số WRF giúp chỉ số CSI tăng từ 8,77% lên 26,83%. Nghiên cứu về hạn hán chớp nhoáng tại Việt Nam cho thấy độ ẩm đất có thể suy giảm trên 3% mỗi ngày. Trong lĩnh vực khí hậu và sức khỏe cộng đồng, một kết quả được trình bày tại Hội thảo cho thấy nguy cơ sốt xuất huyết tại Hà Nội có thể tăng trên 50% khi nhiệt độ toàn cầu tăng 3°C.
Những kết quả này cho thấy giá trị của việc kết nối các nguồn dữ liệu, phương pháp và chuyên ngành khác nhau trong nghiên cứu các hệ thống tự nhiên có tính liên thông cao.
Những nghiên cứu từ quy mô dòng chảy rối đến các bài toán thực tiễn
Mở đầu phiên báo cáo khoa học, GS. Boris Galperin đến từ Trường Khoa học Biển, Đại học Nam Florida trình bày nghiên cứu về dòng chảy rối và sóng, từ quy mô thí nghiệm đến quy mô xoáy thuận nhiệt đới thực tế.
Từ những phân tích về cơ chế vật lý và sử dụng số liệu quan trắc trên nhiều vùng biển thế giới, GS. Boris đã đưa ra những kết luận quan trọng về ảnh hưởng của rối đối với chuyển động ở quy mô lớn. Đồng thời GS cũng đề xuất một số hướng nghiên cứu cho biển Đông Việt Nam, nơi có bờ biển kéo dài trên nhiều vĩ độ, chế độ gió mùa, bão, nước trồi từ đó kết nối vật lý rối cơ bản với vận chuyển trong đại dương, dự báo môi trường và các quá trình biển có ý nghĩa xã hội.
Tiếp nối chương trình, TS. Phạm Thanh Hà, giảng viên Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học, trình bày nghiên cứu “Tìm hiểu về các điều kiện khí tượng gây ra hạn hán chớp nhoáng tại Việt Nam”.
TS. Nguyễn Hoàng Minh, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, trình bày báo cáo “Dự báo lũ ngắn hạn sử dụng phương pháp tích hợp dự báo lượng mưa từ radar và mô hình dự báo thời tiết số (NWP): Nghiên cứu trường hợp lưu vực sông Mã”, tập trung vào hướng kết hợp các nguồn dữ liệu và mô hình nhằm nâng cao hiệu quả dự báo lũ ngắn hạn.
Từ góc nhìn hải dương học và tương tác sông - biển, TS. Nguyễn Duy Tùng, giảng viên Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học, trình bày nghiên cứu “Từ biến động đến bất định: Mô hình hóa dải nước sông Hồng tại Vịnh Bắc Bộ”.
Trong khi đó, TS. Trương Bá Kiên, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, mang đến Hội thảo tham luận “Thông tin về Khí hậu và Biến đổi Khí hậu dành cho Ngành Y tế và Sức khỏe Cộng đồng”, mở rộng phạm vi ứng dụng của thông tin khí tượng, khí hậu tới một lĩnh vực có ý nghĩa trực tiếp đối với đời sống xã hội.
PGS.TS. Nguyễn Ý Như, giảng viên Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học, trình bày báo cáo “Sự biến đổi hàm truyền từ lượng mưa sang dòng chảy cơ bản dưới tác động điều tiết thủy điện: Phân tích độ nhạy không dừng tại một lưu vực miền núi chịu ảnh hưởng của chế độ gió mùa”, qua đó tiếp cận mối quan hệ giữa các dao động khí hậu như ENSO và tác động của hoạt động điều tiết nguồn nước lên dòng chảy cơ sở.
Các đại biểu tham dự Hội thảo trao đổi sôi nổi xoay quanh các vấn đề được trình bày
Kết nối tri thức, hình thành các hướng nghiên cứu liên ngành
Tổng kết Hội thảo, TS. Phạm Tiến Đạt, Phó Trưởng Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học, khái quát các báo cáo theo ba thông điệp chính.
Thứ nhất, cần hiểu rõ các cơ chế vật lý để nâng cao chất lượng dự báo, thể hiện qua nghiên cứu của GS. Boris Galperin và nghiên cứu về hạn hán chớp nhoáng.
Thứ hai, việc tích hợp dữ liệu và mô hình là hướng quan trọng để phát triển các sản phẩm tác nghiệp, tiêu biểu là nghiên cứu dự báo lũ ngắn hạn trên lưu vực sông Mã.
Thứ ba, các tác động của khí hậu cần được nhìn nhận trên một phổ rộng, từ sông đến biển và tới sức khỏe cộng đồng, thể hiện qua các nghiên cứu về dòng nước sông Hồng, dòng chảy cơ sở và ứng dụng thông tin khí tượng, khí hậu trong lĩnh vực y tế.
Theo TS. Phạm Tiến Đạt, điểm chung xuyên suốt các nghiên cứu là sự kết hợp giữa dữ liệu đa nguồn và các phương pháp khác nhau theo hướng liên ngành. Đây cũng là nền tảng để tiếp tục mở rộng kết nối nghiên cứu, hình thành những hướng hợp tác mới và từng bước phát triển các sản phẩm khoa học có chất lượng, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Từ những trao đổi tại Hội thảo, định hướng phát triển các nhóm nghiên cứu liên ngành giữa khí tượng, thủy văn và hải dương học được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với nhu cầu thực tiễn về dự báo, cảnh báo sớm, quản lý tài nguyên nước, ứng phó thiên tai và phát triển bền vững các vùng ven biển, lưu vực sông của Việt Nam.
Với vai trò là cơ sở đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao từ bậc cử nhân đến tiến sĩ trong ba lĩnh vực khí tượng, thủy văn và hải dương học, đồng thời là nơi triển khai các nghiên cứu chuyên sâu và kết nối với các cơ quan dự báo, viện nghiên cứu, đối tác trong và ngoài nước, Khoa Khí tượng Thủy văn và Hải dương học tiếp tục khẳng định định hướng gắn kết đào tạo, nghiên cứu với nhu cầu ứng dụng. Hội thảo khoa học năm 2026 vì thế không chỉ là không gian chia sẻ các kết quả nghiên cứu mới, mà còn mở ra những kết nối chuyên môn và cơ hội hợp tác để tri thức khoa học được chuyển hóa thành các giải pháp phục vụ thực tiễn.